Mensen houden van het verhaal van een held die vecht tegen een machtige tegenstander. Het omgekeerde is ook bekend: de Bond film slechterik, die uiteindelijk z’n verdiende loon krijgt. Beide verhaallijnen worden toegepast op de leider van Wikileaks: Julian Assange. Hij wordt of geprezen als een held, of veroordeeld als een terrorist. Het is of “schiet hem neer” of “hij is een onderdrukte held”, mogelijk gevolgd door samenzweringstheorieen.

De reacties zijn begrijpelijk. In het verleden is de regering van de VS betrokken geweest bij schimmige geheime handelingen, en recentelijk, in 2003, loog de vorige regering over hun redenen voor het beginnen van de oorlog teken Irak. Dus het is makkeljk om te vervallen in het altijd negatief beoordelen van handelingen van de regering van de VS, en het altijd positief beoordelen van iemand die het tegen hen op lijkt te nemen.

Er is ook iets van roddeljournalisme in het geheel. Het lezen van de uitgelekte berichten is als het lezen van een roddelblad, maar met de beroemdheden vervangen door wereldleiders. Dat vinden mensen leuk. Ik heb ook journalisten gezien die schijnbaar de kant van Assange kozen, omdat mogelijke aanklachten tegen hem ook de persvrijheid zouden beinvloeden (en dat zou iedereen zorgen moeten baren natuurlijk).

Wat heeft Wikileaks gedaan om zoveel opwinding teweeg te brengen? Ze hebben duizenden vertrouwelijke documenten, eerst militaire, later diplomatieke, op hun website gepubliceerd. Het lijkt alsof het materiaal grotendeels ongefilterd is. Daarom denk ik dat het niet juist is om Wikileaks een klokkenluiderswebsite te noemen. Klokkenluiden betekend het kennis hebben van specifieke misstanden binnen een organisatie, en die vervolgens aan het licht brengen. Maar dat is niet wat Wikileaks heeft gedaan. Het is ook niet de filosofie van Assange. Hij wil grote hoeveelheden vertrouwelijk materiaal publiceren, daarmee regeringen die veel geheimen hebben verzwakken, wat uiteindelijk zou moeten leiden tot een meer open samenleving.

Ik zal niet verder ingaan op deze filosofie, maar er is een duidelijk probleem met deze benadering. Door het ongefilterd bekendmaken van vetrouwelijke informatie, berokken je schade, iets dat Assange zelf toegeeft (hij heeft het “collateral damage” genoemd). Tot zover is deze schade verschenen in de vorm van b.v. de namen van Afghaanse informanten, die nu een doelwit zijn van de Taliban (er zijn er mogelijk al een paar vermoord). Of in de vorm van andere informatie, die geen schandalen bevat, maar wel schadelijk is voor diplomatie relaties (wat X zei achter de rug van Y, de mening van een diplomaat over een regering, etc).

De schade die hierdoor veroorzaakt wordt kan indirect zijn: zelfs als de informatie zelf niet direct problemen veroorzaakt, kan het wel er voor zorgen dat mensen vertrouwen verliezen in hoe hun vertrouwelijke berichten worden behandeld. Als je bijvoorbeeld iemand bent in het Iraanse verzet die iets wil doorgeven aan een Amerikaanse connectie (indirect of direct). Ik zou zenuwachtig zijn in dat geval, ik zou mijn naam niet op de Wikileaks website willen zien verschijnen. Mensenrechten organisaties hebben precies hierover hun bezorgdheid uitgedrukt.

Dus, er is veel informatie in het uitgelekte materiaal dat geen bewijs is van misstanden. Maar het is wel schadelijk. En dat is het probleem met wat Wikileaks doet.

Als er bewijs is van misstanden in vertrouwelijke documenten, dan kan het aan het licht brengen van die misstanden zwaarder wegen dan het breken van de regels door ze te publiceren. Als dit op een verantwoordelijke manier gebeurt, dan wordt het probleem aan de kaak gesteld, en worden onschuldige mensen niet de dupe. Maar dit is niet wat nu is gebeurd. Verreweg het meeste materiaal bevat geen bewijs van misstanden. Slechts een uiterst klein aantal zou er op kunnen wijzen, en zou verder onderzocht kunnen worden.

Ironisch genoeg, zou je kunnen zeggen dat het gebrek aan bewijs voor misstanden in het handelen van de regering van de VS juist aantoont dat ze doen wat ze zeggen dat ze doen. In plaats van dat ze iets anders doen achter je rug om, zoals Wikileaks beweerd op hun website.

Het dumpen van documenten zorgt er ook voor dat er zoveel informatie vrijkomt dat je door de bomen het bos niet meer ziet. Een gericht vrijgeven van de weinige dingen die wel verdacht lijken, had veel meer impact gehad, omdat ze op die manier meer aandacht in de media hadden gekregen.

Uiteindelijk moet je dingen beoordelen op wat ze hebben bereikt, positief of negatief. Ik betwijfel sterk of het dumpen van deze documenten Assange’s visie van een open samenleving tot waarheid zullen maken. Maar ik weet wel dat geen ernstige nieuwe misstanden zijn ontdekt, terwijl er wel schade is berokkend. Dat is een negatieve balans. Wat jammer is, want het idee van het gericht lekken van informatie om overheidsmisstanden aan het licht te brengen is goed. Maar dat is niet wat Wikileaks van plan is.

[update]
Ik heb berichten gelezen dat Wikileaks claimt dat het niet slechts de diplomatieke dumpt, maar dat ze ze doornemen en dan selecteren (ze zeggen 960 van de 250000 tot zover). Dus, de gelekte diplomatieke berichten zijn niet “ongefilterd”. Dat veranderd niet veel aan mijn mening. Eigenlijk maakt het die mening negatiever. Als ze nu aan het selecteren zijn, waarom zitten dan al die roddel berichten en zo er tussen, die geen misstanden bevatten, maar wel diplomatieke relaties beschadigen? Het probleem blijft hetzelfde: Wikileaks is er niet op uit specifieke misstanden aan het licht te brengen, hun doel is de geheimhouding zelf aan te vallen, wat voor hun belangrijker is dan de gevolgen. Nog steeds een negatieve balans.

De formering van een regering van CDA/VVD met gedoogsteun van de PVV is mislukt. De morele bezwaren van 3 CDA-fractieleden hebben er uiteindelijk toe geleid dat de onderhandelingen zijn afgebroken.

3 CDA-fractieleden. Dus daar kwam het op neer. 31 VVD fractieleden vonden het prima. 18 CDA-fractieleden vonden het ook prima. Zij vonden het geen probleem om een akkoord te sluiten met iemand die een grondrecht als de vrijheid van godsdienst ernstig wil inperken. Of eigenlijk afschaffen, want hoe leg je anders het verbieden van de Koran uit?

Wat bijna nog schokkender is dan de standpunten van Wilders is de volstrekte morele leegte van de mensen die een akkoord met hem wilden sluiten. Als je een akkoord met hem sluit, vooral een gedoogakkoord, dan zeg je dat alles wat hij zegt binnen de grenzen van het acceptabele liggen. Je zegt dat het geen probleem is dat hij 850000 Nederlanders in een hoek drukt en over een kam scheert met terroristen. Je vindt het geen bezwaar een akkoord te sluiten met iemand die het heeft gehad over het neerschieten van demonstranten. Enzovoorts.

Al tijdens de campagne was het duidelijk dat de VVD geen enkel probleem had met de standpunten van Wilders. Ik heb Mark Rutte er nooit op kunnen betrappen dat hij morele bezwaren had. In eerste instantie dacht ik dat het de VVD voornamelijk te doen was om de kiezers. Maar zelfs na de verkiezingen werden er geen bezwaren genoemd. Integendeel, de VVD leek nog enthousiaster over regeren met de PVV dan Wilders zelf.

En dan het CDA. Gedurende de campagne werd er vanuit het CDA nog wel bezwaar gemaakt tegen de standpunten van Wilders. Niet alleen door lijsttrekker Balkenende, maar ook door Verhagen. Na in eerste instantie de boot af te hebben gehouden, was blijkbaar een verklaring dat ze over de Islam van mening verschilden met Wilders genoeg. Dus dat is het. Iets fundamenteels als de godsdienstvrijheid werd afgedaan als een meningsverschil dat een akkoord niet in de weg hoefde te staan. Morele leegte.

Waarom heeft de VVD (op een enkeling na) geen streep getrokken? Waarom kwam het binnen het CDA aan op 3 kamerleden?

Ik denk dat een belangrijke drijfveer was dat er een groot verlangen was bij de VVD en in mindere mate het CDA naar een rechtste regering, in combinatie met een rancune tegen links. Een zeer veelzeggend moment was toen Rutte’s woordvoerder de term “Linkse Kerk” gebruikte. Daar spreekt rancune en bijna haat uit. Het is een term die meestal werd gebruikt door Wilders-aanhangers. Maar blijkbaar is de term binnen de VVD ook normaal. De boodschap was duidelijk: we gooien het liever op een akkoord met Wilders dan met “links” te regeren. Een akkoord sluiten met iemand die basisrechten niet respecteert: geen probleem. Alles is beter dan samenwerken met links.

Het is vanzelfsprekend dat je een regering wilt vormen met een beleid dat dichtbij je eigen programma ligt. Natuurlijk. De linkse partijen zouden dat ook als de beste optie zien als ze een meerderheid hadden. Maar dit ging veel verder. Er is zo’n afkeer van links bij vooral de VVD dat ze liever een akkoord sloten met Wilders. En er was ook al een mondeling akkoord met de SGP, waarbij het niet verder liberaliseren van de euthanasie (toch een belangrijk punt in de liberale beginselen) was overeengekomen. Alles is beter dan samenwerken met links.

Er is nog iets anders aan de gang. In de media hangt al een tijdje een sfeer waar wat Wilders zegt nog zo erg niet is. En, zo gaat de redenering, veel mensen stemmen op hem, dus dan mogen we daar niet te hard over oordelen. En je mag die 1.5 miljoen Wilders kiezers vooral niet negeren, is een veelgehoord argument. Dat is volslagen belachelijk. Inderdaad, 16% heeft op Wilders gestemd. Tellen die stemmen soms dubbel? 84% heeft NIET op Wilders gestemd. Als je zo gaat redeneren moeten *alle* partijen in de regering. Mensen hebben op hun gestemd, en die mag je niet negeren, nietwaar.

Ten tweede maakt niet uit hoeveel mensen iets vinden, dat veranderd niets aan de inhoud. Wilders had 16% van de stemmen. In 1940 vond 17% van de Amerikaanse bevolking de Joden een bedreiging van het land. In maart 1933 haalde de NSDAP van Hitler bijna 44% van de stemmen in de verkiezingen. Meer dan 17 miljoen Duitsers stemden op hem. Als de redenering is: hoe groter het aantal mensen dat een mening ondersteund, hoe meer je hem moet accepteren, nou, dan hebben de Duitsers blijkbaar juist gehandeld in 1933, en moeten we hun mening respecteren.

Blijkbaar zijn morele grenzen in Nederland voor velen aan de politieke rechterkant een gepasseerd station. Morele bezwaren zijn uit de mode. Voormalige CDA bestuurders die bezwaren uitten werden bijna minachtend aan de kant gezet als zeurende oudjes. Binnen de VVD was al bijna helemaal geen discussie. De SGP, die beweert zich te baseren op Christelijke waarden, vond het ook prima. Gelukkig was er aan Christelijke kant ook nog de ChristenUnie, die wel een duidelijke streep trok.

Ik ben bang dat er een grens is overschreden, en dat de weg terug moeilijk zal zijn. Maar ach, ik ben maar een ouderwetse zeurpiet.

Ongenuanceerde, groffe uitlatingen in het algemeen zijn natuurlijk niet nieuw, en aan beide kanten van het politieke spectrum te horen. Maar niet door volksvertegenwoordigers van grotere partijen. Althans, vroeger niet. Nu lijkt het normaal gevonden te worden.

Wat is er veranderd? Het zal zijn wortels hebben in de gebeurtenissen rond Pim Fortuyn. Voordat Fortuyn de Nederlandse politiek veranderde leken politici, en hun publiek, zich bewust van de grenzen aan hun uitlatingen. Misschien ging dit soms zelfs te ver. Ik denk dat de kritiek van rechts dat er lang niet over immigratie gesproken kon worden gedeeltelijk terecht is. Toen Bolkesteijn erover begon in de jaren ’90, werd hij hier hard op aangevallen, terwijl wat hij toen zei eigenlijk nu door de meeste partijen is geaccepteerd.

Dit veranderde met Fortuyn. Hij had er geen problemen mee de negatieve gevoelens die sommige mensen over immigratie en moslims hadden ongefilterd door te geven. Toen hij daarop werd aangevallen, werd dit, vooral nadat hij was vermoord, vaak bestempeld als “demonisatie”.

Dit alles had niet alleen het effect dat immigratie een onderwerp werd dat open en bloot op tafel kwam te liggen. Het ging verder. Vastberaden om niet meer beschuldigt te worden van demonisatie (en in het geval van politici: om LPF kiezers terug te winnen), twijfelde men vaak om iemand die harde taal uitsloeg over immigratie of de Islam daarop aan te spreken. De zinnen “dat gaat te ver” of “dat kan je toch niet zeggen” werden nauwelijks meer uitgesproken. Een soort van omgekeerde politieke correctheid: genuanceerd zijn kon niet meer. Schreeuwen is nu niet alleen toegestaan, het is bijna verplicht. Het feit dat je iets mag zeggen, betekent dat je het ook moet zeggen, blijkbaar. Dit paste perfect in de cultuur van internet sites zoals GeenStijl, die trots hun gal spuwen.

Het leverde de goede omgeving op voor Geert Wilders. Hij kon zijn moslimhaat ongelimiteerd op zijn loop laten. De media vondt het mooi, en vondt het zeker niet haar taak om hem te kritisch te benaderen. Voordat je het weet demoniseer je iemand, tenslotte.

En nu is alles in de beslissende fase beland. Wilders heeft een grote winst geboekt bij de verkiezingen (alhoewel niet zo groot als de peilingen een jaar geleden lieten zien). Hoe reageren de andere politieke partijen hierop? Zullen zij durven een principiele keuze te maken? Want het is een principiele keuze. In de Groene Amsterdammer legt Mathijs Bouman uit waarom. Ja, al die dingen staan in Wilders’ partijprogramma. Maar tijdens de campagne deed de VVD zijn best om dit allemaal te negeren. Daarmee hebben zij een grens overschreden. Als je de extreme punten van het PVV programma bagatelliseert en niet tot breekpunt maakt, en slechts gewag maakt van economische verschillen, dan zeg je ronduit dat Wilders’ moslimhaat acceptabel is.

De bal ligt nu, in de formatie, bij het CDA. Het CDA maakte tijdens de campagne nog wel principiele bezwaren tegen Wilders. Zullen ze dat volhouden, of zullen ook zij ook die grens overschrijden? Vinden zij nou echt niet dat dit te ver gaat?