Harsh comments without nuance are, of course, not new, and can be heard on both sides of the political spectrum. But not by elected representatives. Or, that’s how it used to be. Now it seems to be considered acceptable.

What changed? It probably has its roots in what happened with Pim Fortuyn. Before Foruyn changed Dutch politics, politicians and their audience seemed aware of the limits to what they could say. Maybe this even went too far. I think that criticism from the right that, for a long time, you couldn’t even talk about immigration, is partially correct. When [VVD politician] Bolkesteijn brought it up in the 90s, he was vigorously attacked, but what he said then has been adopted by most parties now.

This all changed with Fortuyn. He had no problems with channeling the unfiltered negative feelings that some people had about immigration and Islam. When he was attacked for this, this was, especially after he was killed, often called “demonizing”.

This did not just have the effect that immigration became a subject that was firmly on the table. It went further than that. Determined to not be accused of demonizing someone anymore (and, in the case of politicians, to get Fortuyn voters back), people often hesitated to call someone out who used harsh language to talk about immigration or Islam. The phrases “that goes too far” or “you shouldn’t say that” were barely heard anymore. A kind of reverse political correctness: being nuanced was out. Yelling is now not just allowed, it’s almost mandatory. Because you can say something, apparently you should. This fit perfectly with the internet culture as displayed on some websites like GeenStijl, who proudly spread their bile.

It provided a good environment for Geert Wilders. He was able to let loose his hatred of Muslims. De media liked it, and certainly did not consider it to be their duty to be too critical of him. Before you’re know it, you’re demonizing someone. Can’t have that.

Now things have come to a head. Wilders made major gains in the elections (although not quite as big as the polls showed a year ago). How are other parties reacting to this? Do they are make a principled choice? Because that’s what it is. In magazine de Groene Amsterdammer Mathijs Bouman explains why [Dutch]. Yes, all those things are in Wilders’ program. But during the campaign, the [conservative] VVD did their best to ignore all that. By doing that, they crossed a line. If you try to downplay the extreme parts of the Wilders program, and only mention differences in the economic program, then you are clearly saying that Wilders’ hatred of Muslims is acceptable.

In the formation of a new government, the ball is now in the court of the Christian Democrats (CDA). During the campaign, they did make principled statements against Wilders. Will they stand by them, or will they also cross the line? Don’t they think that this is going too far?

Ongenuanceerde, groffe uitlatingen in het algemeen zijn natuurlijk niet nieuw, en aan beide kanten van het politieke spectrum te horen. Maar niet door volksvertegenwoordigers van grotere partijen. Althans, vroeger niet. Nu lijkt het normaal gevonden te worden.

Wat is er veranderd? Het zal zijn wortels hebben in de gebeurtenissen rond Pim Fortuyn. Voordat Fortuyn de Nederlandse politiek veranderde leken politici, en hun publiek, zich bewust van de grenzen aan hun uitlatingen. Misschien ging dit soms zelfs te ver. Ik denk dat de kritiek van rechts dat er lang niet over immigratie gesproken kon worden gedeeltelijk terecht is. Toen Bolkesteijn erover begon in de jaren ’90, werd hij hier hard op aangevallen, terwijl wat hij toen zei eigenlijk nu door de meeste partijen is geaccepteerd.

Dit veranderde met Fortuyn. Hij had er geen problemen mee de negatieve gevoelens die sommige mensen over immigratie en moslims hadden ongefilterd door te geven. Toen hij daarop werd aangevallen, werd dit, vooral nadat hij was vermoord, vaak bestempeld als “demonisatie”.

Dit alles had niet alleen het effect dat immigratie een onderwerp werd dat open en bloot op tafel kwam te liggen. Het ging verder. Vastberaden om niet meer beschuldigt te worden van demonisatie (en in het geval van politici: om LPF kiezers terug te winnen), twijfelde men vaak om iemand die harde taal uitsloeg over immigratie of de Islam daarop aan te spreken. De zinnen “dat gaat te ver” of “dat kan je toch niet zeggen” werden nauwelijks meer uitgesproken. Een soort van omgekeerde politieke correctheid: genuanceerd zijn kon niet meer. Schreeuwen is nu niet alleen toegestaan, het is bijna verplicht. Het feit dat je iets mag zeggen, betekent dat je het ook moet zeggen, blijkbaar. Dit paste perfect in de cultuur van internet sites zoals GeenStijl, die trots hun gal spuwen.

Het leverde de goede omgeving op voor Geert Wilders. Hij kon zijn moslimhaat ongelimiteerd op zijn loop laten. De media vondt het mooi, en vondt het zeker niet haar taak om hem te kritisch te benaderen. Voordat je het weet demoniseer je iemand, tenslotte.

En nu is alles in de beslissende fase beland. Wilders heeft een grote winst geboekt bij de verkiezingen (alhoewel niet zo groot als de peilingen een jaar geleden lieten zien). Hoe reageren de andere politieke partijen hierop? Zullen zij durven een principiele keuze te maken? Want het is een principiele keuze. In de Groene Amsterdammer legt Mathijs Bouman uit waarom. Ja, al die dingen staan in Wilders’ partijprogramma. Maar tijdens de campagne deed de VVD zijn best om dit allemaal te negeren. Daarmee hebben zij een grens overschreden. Als je de extreme punten van het PVV programma bagatelliseert en niet tot breekpunt maakt, en slechts gewag maakt van economische verschillen, dan zeg je ronduit dat Wilders’ moslimhaat acceptabel is.

De bal ligt nu, in de formatie, bij het CDA. Het CDA maakte tijdens de campagne nog wel principiele bezwaren tegen Wilders. Zullen ze dat volhouden, of zullen ook zij ook die grens overschrijden? Vinden zij nou echt niet dat dit te ver gaat?